بعضی از دوستان از بنده خواسته اند تا به تقریب نوروز باستانی منظومۀ اسطورۀ انگور را به مطالعۀ عزیزان در این صفحه بگذارم. داستان پیدایش انگور  در هرات در متن قدیمی نوروزنامه منسوب به حکیم عمر خیام آمده است و بنده با الهام ازآن مأخذ و داستانهای مردمی هراتیان این منظومه  را نگاشته است.

اسطورۀ  انگور

1-    در فرمانروایی شمیرانشاه بر آریا، که هرات باشد، و پدیدار شدن هما که گرفتار مار شده بود

ز دهقان، گزارشــــگر باستان ---   شـنیدم   یکی دلنـــشین  داســـتان

که در آریا شهر، یعنی هــــری ---  که کردی به چرخ برین همسری

شهی بود نامش شمیران    راد ---  شمـــیران دِژازوی بمانده به یــاد

شمیران به شهر هری شاه  بود ---   دلــیر و خردمـــند و آگـــاه  بـود

به  جمشید پیوسته  بودش تبار ---  هــری را به هنجـار ازو بود کـار

پگاهی در آغـــــاز فصل بهار ---  که هم روزخوش بود وهم روزگار

همه  لشکر و پهـــلوانان شــاه  ---  وزیر و دبــــیر و سران سپـــــاه  

به  منظر  نشسته گروها گروه ---  نظـــاره گرِ دشــت و دامان و کوه

که هنگام گلگشت  نوروز بود ---  هوای هری بس دل افــــــروز بود

خوشا آب و خاک وهوای هری---  نسیم  خوش  جانفــــــزای   هری

به  ناگه  فرود آمد  از   آسمان ---  همایی    پَر آشفــــته   و   ناتـوان

یکی مار پیچان به  گرد همای ---  که بگرفته یارایــــش از پَرّ و پای

شمیـــران  بفرمود زی انجمن  ---   که  ای نامـــور   پهـــلوانان من

خجسته ست ما را چو فرّ همای ---  چرا بشکنــد مار پـرّ همــــــای ؟

ممانید زنهار کاین  گرزه  مار ---   ز مرغ  همــــــایون  برآر د دمار

به پاخاست باذان که بُد پورشاه ---  به دل نرّه شیروبه رخ رشک ماه

نه سوزن بجستی ز تیرش نه موی  ---  کمـــانداری  آموخت آرش  ازوی

رها کرد سنجیده تیری ز شَست ---  که زد مار را و هــُما را نخـَسـت

سبک برزمین دوخت آن ماررا ---   رهانید    مرغ    گرفتـــار    را

گزنده  چو آسیب  ازو بر گرفت ---  سبکبال    پرواز از ســر گرفت

بگردید   بر گرد   منظر  بسی  ---  نهان گشــت و دیگر ندیدش کسی

2-    آمدن هما پس از یک سال و آوردن دانه های ناشناخته

ندیدش کسی تا که سالی گذشت  ---  دگرباره شد سبـــز دامان و دشت

نشسته  شمیران  به  دستور پار ---  ستاده بزرگان به خدمت هـــــزار

پدیدار شد   بار   دیگر     هما  ---  ولی این کـَرَت شاد و مست و رها

نه چون پار پروای  مارش دگر ---  نه بر خاطـــر از بند بارش دگــر

بدانجا که باذان ز مارش رهاند  ---  نشست و ز منقار چیزی فشــــاند

فروجست و برجست چندی هما ---  تو گفتی  کنــد   شکـــر باذان  ادا

به  فرجام  شد  از نظرها  نهان  ---  نهان گشت  اندر دل     آســــمان

فرستاد  شه   تا  ببینند   چیست  ---  که کارهمــایست و بیهـوده نیست

نهاده  به جا   دانه یی چند  بود  ---   به  تخم  گیاهــــان  همــانند  بود

بخواندند   دهقان   فرزانه   را   ---  که باشد که بشناســــد آن دانه را

بگفتا  چنین   دانه   اندر  جهان  ---  نه در باغ دیـدم  نه در بوســـتان

ولیکن  نخستین  ببایدش   کشت  ---  چو سر برزند وانماید ســـــرشت

شود سبز و بار آورد بی گمــــان  --- هویدا کنــــد آنچه دارد نهــــــان

بگفتا بکارید و آبش دهیـــــــــــــد --- همـان تاکه روزی بــــرآرد پدید

چو شه (تا که) فرمود،شد نام تاک --- نهفت آن دوسه دانه دهقان بخاک

چو آن دانه را کــِشته بد دیـــهقان  --- بگفتـــند بهــر چه کردی نهـان؟

بگفتـــا که آن دانه در گور شـــد   --- ازآن نام آن میـــــــوه انگور شد

3-    در کشتن آن دانه ها و رُستن نهالی شگرف و خوش و آوردن میوه ای خوشنما ولی ناشناخته

بکشتند و  شد  سبز و بر نیز داد ---  ولیکن دگرگــونه بود از نهـــــــاد

نهالیست    گفتی   تبارش   دگر  ---  تنــــه دیگرو برگ و بارش دگــر

همه برگها دلکش و خوش طراز ---  همه شاخه ها نغز و پیچان به ناز

ز هر   شاخه  آویخته خوشه ها  ---  ز دیدارشـــان دیده را توشــــه ها

در آغاز هر دانه   چون ارزنی  ---  شده خوش خوش ازلعلِِ تر، دامنی

همه  نازک  و روشن  و دلستان  ---  درخشـــنده لعل و تُنُک پرنیــــان

چو  دهقان  آزاده   آمد   به  باغ  ---  بدید آن گهرها چو رخشان چراغ

بدانست  کاینک  رسیدست   بر  ---    بچید  اندکی  در  طبقهـــای  زر

طبقهـــای انگور زی شـــاه برد  ---  تو گفتی که خورشــــید با ماه برد

ولی بیم از خوردنش داشــــــتند  ---  که آنرا همـی زهـــر پنداشــــــتند

نه شه خورد زان میوه نی دیگران --- که گفتند زهراست پنـهـان در آن

نهان  بود کان دانۀ  خوب رنگ  ---  پراز شهد دارد درون یا شــرنگ

4-    در ریختن آن خوشه ها در خم و سر خم را بستن و آنچه پس از آن پدید آمد

ازان   خوشه ها خم   بینبا شـتند  ---  سر خم    ببسـتند  و   بگذاشتـــند

چو  بگذشت  چندی  بجوشید خم  ---  چو دیوانه مردم خروشـــــید خـُم

سر خم چو یک روز دهقان گشود ---  تو گفتــی گدازنده یــــاقـوت بود

پس آن  شیره   دهقان   فرهیخته  ---  بپـــالوده    اندر  سبــــو   ریخته

سبویی از  آن  خدمت  شاه   برد  ---  بگفتا ندانســته نتوانـــــش  خورد

ز دستور پس چارۀ  کار خواست  ---  ثنا خواند دستور و بر پای خاست

بگفتا به زندان یک آدمکــُش است --- که یک روزهم زنده ماندخوشست

ببــایســـت فردا پگه کشتنــــــــش ---  که از خون او نگــذرد دشــمنــش

ورا مهــلت زندگــی امشـب است  ---  که او را توان گفت جان برلبـست

چو  خونی به  کیفــر بود  مردنی  ---  شود زهــــر را لاجـرم خوردنـی

اگر مـُرد  جان ر ا به  کیفر  دهد  ---  و گر ماند باری ز کـیفـــر رهـــد

چو سرهنگِ زندان به فرمان شاه  ---  بیاورد آن مرد  زی بـــــــــارگـاه

بنوشید جامی،  ترش کرد  روی   ---  ز تلخیش زد چنگ برروی وموی

که پنداشت زهر است و روزش رسید  ---  ببُرّید  یکســــر ز گـــــیتی  امـــید

چو دهقــــان بدو داد جـــامی دگر ---  «مه» می گفت یعنی مده بیشـــــتر

«مده » را نیوشنده «می ده» شنید ---  بدینـــگونه نام می آمد پــــــــدیـــد

دو چشمش بشد سرخ و رخ برفروخت ---  دو دیده برآن جــــام زرّین بدوخت

چو لختی بشد جام دیگر بخواست  ---  به شوخی فزود وزفرهنگ کاست

در   آغاز  آرام   و  آهسته   بود   ---  سخنهاش کم بود و بایســـــته  بـود

چو  نوشیدن  مرد  از  حد گذشت  ---  جنون کرد و افتاد و مدهوش گشت

فتاده سه روز و سه شب خفته بود  ---  تو گفتی که مرد ازجهان رفته بود

چو برخاست بعد از سه شب خفته مرد  ---   شه او را به شکــــــــرانه آزاد کرد

پس آنگاه برخصم و خونخواه مرد ---  ببخشـــید نقدی و راضیــــــش کرد

پس  از  بخردان  انجمن   ساختند  ---  به     اندیشه ء    کار   پرداختـــند

که آنگه هری را بـُد آیــــین دگـــر ---  حـــلال و حـــرام و قوانیـــن دگــر

چو  اندیشه   کردند  در کار  مرد  ---  که اوّل چه می گفت وآخر چه کرد

بگفتند  کاین  آبِ    یاقوت   رنگ  ---  گهی شهــــد باشـــد زمانی شرنگ

گهی   نوشدارو   گهی   زهر مار  ---  به انــــدازه بایــــدش بـردن به کار

چو  نوشنده   اندازه   دارد   نگاه   ---  خرد را و جان را نســــازد تبــــاه

ولیکن  چو شد یار  جام  و   سبو  ---   خـرد را و جــان را تبه ســــازد او

بدینسان رز و تاک و انگور و می --- مهین جـــای را یافت اندر هـــــری

به هر کشت تاکی دگرگونه گشت  ---  که انگور را گونه از صـــد گذشت

گرفتند جشنی   به   آیین   و    داد  ---  بدان  مردمـــان هری  گشته شــاد

به نامه  بخواندم  که  تاک  نخست  ---  بدین گونه در «غوردرواز» رُست

اگر  چند     انگورها    گونه گون  ---  به هر شهر گیتـــی بیـــابی کنـون

و لیکن  ازانِ هری  دیگر است  --- خوش و نازک و نغز وشیرین تراست

نه درشرق وغرب ونه درروم وری

بیـابی چو انگور لعـــــل  هـــــــری

یادداشت:

شمیران دژ کهنترین قلعۀ هرات بوده است

غوردرواز محلّی است در شمال هرات

این داستان با استفاده  از کتاب  نوروز نامۀ  حکیم عمر خیّام و داستانهای مردمی هرات به تاریخ 15 تیر/سرطان 1379 در مشهد خراسان به نظم آمد.

شهر اتاوا- بیستم فبروری 2010 – آصف فکرت